Áp đặt “chương trình giáo dục phổ quát” sẽ dẫn đến độc quyền, lũng đoạn

LTS: Tiếp theo bài viết Bộ giáo dục ko được độc quyền biên soạn sách giáo khoa ở nước Pháp, nhà nghiên cứu – dịch kém chất lượng Phạm Anh Tuấn gửi đến Báo Điện tử Giáo dục Việt Nam bài viết trang bị 2 của ông về phương pháp làm cho những “khung” cho sách giáo khoa trong giáo dục của Hoa Kỳ và Pháp.

Tòa soạn trân trọng giới thiệu tới quý độc giả bài viết này. Văn phong và nội dung bài viết mô tả ý kiến của tác fake.

Bấy lâu Giáo dục nước ta mỗi lần khai triển một dự án đổi mới giáo dục vẫn hay tiêu dùng chữ “chương trình khung” hay “chương trình nói chung”.

Ở nền giáo dục những nước khác trên thế giới cũng mang khái niệm “khuông” (“cadre” hoặc “socle commun” theo tiếng Pháp hoặc “common core” theo tiếng Anh), song sở hữu cách hiểu, phương pháp làm và cách ứng dụng hoàn toàn khác. 

Vậy đâu là sự thật đằng sau định nghĩa CHƯƠNG TRÌNH KHUNG hay CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG TỔNG THỂ trong giáo dục Việt Nam?

Con đường dẫn tới miếng bánh ĐỘC QUYỀN SÁCH GIÁO KHOA

1 vị giáo sư danh tiếng tại Việt Nam, đã tóm tắt triết lý giáo dục được ông chọn ra qua cuốn sách ông viết và ông tự kiểm tra là “có tầm thực tiễn rất cao”, như thế này: “Người Việt Nam muốn học phải học Khổng Tử”. 

Có lẽ ít người nhận ra sự “phi lý” của dòng được gọi là “triết lý giáo dục” này! 

Tôi không bác bỏ Khổng Tử, tuyệt nhiên không. Nhưng trường hợp muốn tiêu dùng Khổng Tử làm cho một mẫu “khuông” triết lý thì phải nhắc thế này: người Việt Nam đã học là nên học vượt Khổng Tử. 

Vì, câu trước tiên đã ngụ ý dù với học thế nào đi nữa cũng không thể bằng được Khổng Tử. Trong ví như thấp đẹp nhất người học cũng chỉ đạt gần bằng hoặc tương tự giống Khổng Tử mà thôi. 

1 hội nghị lấy ý kiến chuyên gia về dự thảo chương trình, sách giáo khoa giáo dục phổ quát sau 2015 do Bộ Giáo dục và Huấn luyện đơn vị năm 2014, ảnh: Tập san Tuyên giáo.

Như thế, giáo dục trở thành vô nghĩa! Đây là “ca” tiêu biểu của triết lý giáo dục áp đặt.

Nhân chiếc bước sang tới thời đương đại, tức thị nhắc từ thời kỳ của cuộc cách mạng công nghiệp và hiện đại hóa, rồi cho tới nay là nền kinh tế toàn cầu hóa với cỗ máy toàn trị kinh khủng với tên là THỊ TRƯỜNG. 

Thị trường kinh tế, thị trường việc làm, thị trường hàng hóa, dòng gì cũng được quy về thị trường. Giáo dục trở thành 1 thiết bị HÀNG HÓA. 

Noam Chomsky trong cuốn The Class Warfare xuất bản năm 1999 đã gọi Adams Smith là “người hùng” gây thúc đẩy đến sự hồi sinh các xu hướng kinh tế theo đường lối của cánh hữu (right wing). 

1 trong những nguyên tắc cốt lõi chung của các xu hướng này là người lao động bắt buộc phục tùng kỉ luật của THỊ TRƯỜNG. Thị trường nghiễm nhiên tự cho mình mẫu quyền đặt ra các tiêu chuẩn, các mục đích cho giáo dục. 

Các thể chế cộng tác kinh tế toàn cầu, những công ty tài chính hùng mạnh “đặt hàng” cho giáo dục.

Người ta hô hào “đơn vị buộc phải đặt hàng cho giáo dục”, trong khi trái lại mới đúng chứ: Giả dụ muốn, Giáo dục buộc phải là nơi đặt hàng cho doanh nghiệp. 

Vì sao? Vì hai nguyên tắc lớn sau đây (trong truyền thống Giáo dục Tây thiên): 

(một) Giáo dục là sự tự đào luyện của mỗi cá nhân, mỗi cá nhân là mục tiêu của chính mình. Không ai có quyền và cũng không thể áp đặt cho nó bất cứ một “giá trị” nào từ bên ngoài. 

Đành rằng mỗi cá nhân buộc cần là 1 thành viên của xã hội, của 1 nhà nước, nó cũng buộc nên học để thích ứng với xã hội.

NHƯNG đồng thời có điều này thì TRÍ TUỆ của mỗi cá nhân là một đại lượng mang thể lớn mạnh vô bờ, thậm chí không thể lường trước, nó tự do lớn mạnh, và bắt buộc nên được tự do vững mạnh. 

Đó chính là ý nghĩa sâu xa trong triết lý giáo dục John Dewey: “Nhà trường sở hữu chức năng CẢI TẠO XÃ HỘI”, chứ có loại lý gì mà xã hội lại được quyền đặt hàng giáo dục;

(2) Giáo dục là nơi duy trì tính người (humanity), là loại phân biệt NGƯỜI có CON VẬT. Ấy là ý nghĩa của nền giáo dục nhân bản và cũng là mục tiêu của các môn học vẫn được gọi là những môn học nhân văn (humanities). 

Mỗi cá nhân trước tiên bắt buộc là CON NGƯỜI đã rồi mới là CON NGƯỜI CỦA NGHỀ NGHIỆP, nên là CHÍNH MÌNH đã rồi mới là THÀNH VIÊN của XÃ HỘI, bởi bác TÔI sở hữu thể bất bình, có thể tranh đấu ví như xã hội tỏ ra phi nhân, và Giáo dục buộc phải nên tạo ra các cá nhân như thế.

Như vậy, cả nền giáo dục cổ truyền lẫn nền giáo dục thời đương đại toàn cầu hóa đều có thực chất áp đặt.

1 đằng là áp đặt oai quyền của “người đi trước” hay TRUYỀN THỐNG, 1 đằng là áp đặt những đề xuất được mong đợi của THỊ TRƯỜNG.

SONG, nền giáo dục ở Hoa Kỳ và Pháp (được nói riêng trong bài viết này) thoát khỏi sự chi phối của thị trường, ta sẽ hiểu vì sao, như sẽ được miêu tả ở phần dưới.

Và oái oăm thay, chính những nền giáo dục lớn, duyệt các thể chế kinh tế, tài chính to (mà họ là các “tay chơi” chính) lại xuất khẩu sang những nước yếu hơn các “năng lực” được họ khuyến khích “tiếp cận”.

Triết lý áp đặt biểu lộ kinh khủng nhất trong HIỆN THỰC ở SỰ THẬT sau đây: 

Dòng được gọi là CHƯƠNG TRÌNH KHUNG / CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG (gồm chương trình nói chung và chương trình bộ môn) ở nền giáo dục Việt Nam là kết quả của sự ĐỘC QUYỀN.

Ở nền giáo dục Hoa Kỳ và Pháp, cái nằm trong khái niệm “khung” bản tính là bộ phương tiện chỉ dẫn thực hành, với tính gợi ý, được TẤT CẢ CÙNG NHAU soạn ra mang chủ đích là góp phần tạo ra một điểm tựa chung cho toàn bộ nền giáo dục.

Nó giống như 1 ngọn hải đăng chỉ soi đường giúp cho tất cả con tàu vận động trên biển, nhắc cả những “cánh buồm” nhỏ nhoi (những bậc bác mẹ muốn tự giáo dục con cái mình chả hạn).

Và như thế, đây chính là điều chính yếu: dòng được gọi là KHUNG ở nền giáo dục Hoa Kỳ và Pháp TUYỆT ĐỐI KHÔNG MANG TÍNH PHÁP QUY.

Hệ quả là sự tôn trọng tự do học thuật, tự do nghiên cứu, tự do cộng vững mạnh trong ý thức dân chủ, công khai, tôn trọng lẫn nhau của MỌI TÁC NHÂN LÀM GIÁO DỤC.

Và đây là SỰ THẬT tiếp theo: CHƯƠNG TRÌNH KHUNG / CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ THÔNG không gì khác chính là bộ SÁCH GIÁO KHOA ĐỘC QUYỀN.

Đây chính là sự thật ẩn nấp sau khái niệm “chương trình sườn” hay “chương trình giáo dục phổ biến nói chung”. 

Không gì khác chính là sự hiện thực hóa mẫu sườn pháp lý bảo trợ sự độc quyền biên soạn sách giáo khoa và kéo theo ấy là độc quyền xuất bản sách giáo khoa. 

Ảnh minh họa: Giang Huy / Báo Lao Động

Dù mang khoác bên bên cạnh nó các mỹ từ hay thuật ngữ lớn tát nào đi nữa thì mọi con đường đều dẫn tới SÁCH GIÁO KHOA, một phương pháp vô cùng tinh tướng. Miếng bánh đích thực được nhắm đến nằm ở SÁCH GIÁO KHOA (các nhà kỹ thuật thống kê nhắc cũng khéo tìm thuật ngữ “pie chart”!). 

Vậy, “khung” được hiểu, được làm cho ra và được ứng dụng thế nào ở Giáo dục Hoa Kỳ và Pháp?

GIÁO DỤC HOA KỲ

Trang www.corestandards.org là nơi ban bố chính thức dòng được gọi là “sườn”, nếu muốn, có ghi rõ Common Core State Standards Initiative kèm tít phụ “Preparing America’s Students for College & Career”. 

Đây là một sáng kiến chủ động của các tiểu bang nhằm xây dựng các tiêu chuẩn cốt lõi chung cốt để chuẩn bị cho người học nào muốn vào đại học và sau đấy tham gia thị trường việc làm.

Lời tuyên bố ở ngay đầu ghi rõ đây là nơi phân phối những thông tin và tài liệu tương trợ về các tiêu chuẩn hiện hành cho những bậc phụ huynh (lạ chưa, “phụ huynh” được xếp vị trí trước nhất!), những nhà giáo, các nhà hoạch định chính sách, những nhà báo và bất cứ ai khác quan tâm đến giáo dục. 

Cái mà Giáo dục Hoa Kỳ gọi là “tiêu chuẩn” thực chất là gì?

Đấy là bản phác thảo những mục tiêu học tập (learning goals) và các tiêu chuẩn học thuật chất lượng cao mà mỗi người học buộc phải biết (should know) và sở hữu thể sử dụng để tự kiểm tra lúc chấm dứt mỗi niên học.

Các tiêu chuẩn này được làm ra bởi ai?

Nó được khiến ra bởi những người cô giáo trực tiếp đứng lớp, các hiệu trưởng, các nhà quản lý và các chuyên gia. 

Các cơ quan quản lý giáo dục chỉ với chức năng điều phối, tụ hội rồi ban bố, chứ ko phải “ban hành tất nhiên quyết định” như ở Giáo dục Việt Nam.

Người cô giáo đứng lớp được xếp vị trí thứ nhất, vì sao?

Vì những tiêu chuẩn được làm cho ra dựa trên nguyên tắc ưu tiên số 1, đấy là những tiêu chuẩn được xây dựng trên sự nghiên cứu thực chứng, thực địa (evidence- based research). 

Tiến trình xây dựng các tiêu chuẩn được tiến hành như thế nào?  

Các tiêu chuẩn không bắt buộc được công bố theo kiểu “đi tất nhiên dự án” như ở Giáo dục Việt Nam, mà được tập hợp từ các nghiên cứu và cập nhật hàng năm của mỗi tiểu bang. 

Trên thực tiễn, các tiêu chuẩn này mới chỉ được khởi đầu xây dựng từ đầu những năm 1990.

Các tiêu chuẩn này có sở hữu tính “pháp quy” hay ko?

Tuyệt đối không. Các tiểu bang, các khu học chính, các trường và mỗi phụ huynh học sinh có thể chấp thuận trên cơ sở tự nguyện (voluntarily adopted). 

Trên thực tại, 48 tiểu bang, hai vùng cương vực và District of Columbia đều hài lòng rồi sau đó hồ hết cũng thấy không nên “khiến cho theo”. 

Còn GIÁO DỤC PHÁP thì sao? 

Chiếc sở hữu thể được gọi là “sườn” (cadre hoặc socle commun) của Giáo dục Pháp theo tôi hay hơn của Hoa Kỳ đa dạng.

Giáo dục Pháp xây dựng “cadre”, thoạt nhìn tưởng “chi ly, áp đặt”, cho từng môn học hoặc lĩnh vực học tập và cho cả từng cấp học. Trong phạm vi 1 bài viết ngắn thế này chẳng thể biểu thị hết được. 

Chỉ xin đơn cử lĩnh vực giáo dục nghệ thuật và văn hóa (éducation artistique et culturelle) là lĩnh vực như tôi thấy là vô cùng khó dạy. 

Đầu tiên, nước Pháp mang hẳn một “khung” ở tầm một bản “hiến chương” (chính xác là chữ “cadre” được sử dụng ở trong bản hiến chương này) cho trẻ em từ dòng giáo đến hết bậc phổ thông (La Charte pour l’éducation artistique et culturelle). 

Xin lưu ý, hiến chương không cần là một văn bản “pháp quy”. Bản hiến chương nêu ba mục đích: 

(một) Tạo thời cơ cho mọi học trò tự hình thành một văn hóa cá nhân phong phú;

(2) Tạo thời cơ vững mạnh năng khiếu của mỗi học trò phê chuẩn thực hành nghệ thuật;

(3) Tạo thời cơ để mỗi học sinh tự mình khám phá và tiếp xúc mang những nghệ sĩ và các tác phẩm, và các di tích văn hóa.

Tiếp tục, Giáo dục Pháp cũng có hẳn 1 “socle commun de compétences”, song cũng giống như ở nền Giáo dục Hoa Kỳ, đấy tuyệt nhiên ko buộc phải là “chương trình khuông” hay bản tính là “hình hài” bộ sách giáo khoa độc quyền như ở nền giáo dục Việt Nam. 

Mẫu “khung” ấy là gì?

Đó bản chất là các tiêu chuẩn theo quan niệm của Giáo dục Pháp và sở hữu tham chiếu đến các “năng lực” được thỏa thuận giữa các nước thuộc Liên minh châu Âu vì một nền kinh tế và thị trường việc khiến cho cạnh tranh trong thời đại toàn cầu hóa. 

Vế sau chính là những “năng lực” được Giáo dục Việt Nam sao chép 1 phương pháp thiếu hiểu biết cho Chương trình giáo dục phổ thông tổng thể lần này! 

Mẫu “sườn” của giáo dục Pháp và Mỹ ko liệt kê những năng lực theo kiểu hàng ngang và chốt ở các con số.

Tại sao lại là 6 phẩm chất và 10 năng lực? Một sự liệt kê cảm tính! 

Thực tiễn là trong mấy ngày được phép “góp ý” cho bản Dự thảo đã có những ý kiến “thêm vào, bớt ra” hoặc “gộp” lại phẩm chất, năng lực này nọ. 

VÀ CUỐI CÙNG, đây mới là điểm chủ yếu phân biệt phương pháp hiểu và phương pháp áp dụng định nghĩa KHUNG ở nền giáo dục Pháp và Hoa Kỳ:

Chiếc được gọi là “khung” đấy được khiến ra 1 cách dân chủ, công khai, bình đẳng giữa đa số tác nhân trong xã hội. 

Đó cũng sở hữu thể được hiểu là một bộ “sườn” cho sách giáo khoa “chung” (commun).

Giả dụ ai đấy vẫn cố tình muốn lái sang hoặc muốn ôm đồm cho “chương trình nói chung”, nhằm bảo đảm tính nhất quán của nền giáo dục, thì chắc chắn sẽ lại triệt tiêu mọi cơ cơ hội cho khả năng sáng tạo, tự do học thuật, tự do nghiên cứu. 

Điều này được đề đạt trong HIỆN THỰC: học trò, phụ huynh, cô giáo, trường học, khu học chính (tạm bợ hiểu tương đương sở hữu những “sở giáo dục” ở nước ta) mang quyền và sở hữu cơ hội được tuyển lựa bộ sách giáo khoa cho mình. 

Và hệ quả kéo theo là các nhà xuất bản được đồng đẳng trong xuất bản sách giáo khoa.

Trong bài viết tiếp theo, bài cuối cùng như đã hứa, người viết sẽ giao hội phân tích “cứ điểm” vững chắc của giáo dục Việt Nam: “não trạng khiến cho giáo dục bằng dự án”.

(Còn tiếp)

Báo Giáo dục